Obornik w stajni: płyta obornikowa, pryzma na polu, wywóz i przekazanie obornika według programu azotanowego

Przykład sytuacji

Przykładowa sytuacja: 20 koni i pryzma za stajnią

Przez cały rok w ośrodku stoi 18 dorosłych koni ras dużych i 2 dorosłe kuce zaliczone do koni ras małych. Ośrodek prowadzi pensjonat i naukę jazdy. Obornik od kilku lat leży na jednej pryzmie za stajnią, 15 m od strumienia. Część obornika co kilka tygodni zabiera znajomy rolnik, bez żadnej umowy. Właściciel pyta, czy musi budować płytę obornikową i jak dużą.

Co ustalić wcześniej

1. 01

   Czy przepisy dotyczą stajni

   Konie są zwierzętami gospodarskimi w rozumieniu programu azotanowego. Obornik koński to mieszanina kału i moczu ze ściółką. Jeżeli jest przeznaczony do rolniczego wykorzystania, jest nawozem naturalnym. Ośrodek, który przechowuje taki obornik, podlega art. 102 ust. 1 i art. 107 Prawa wodnego oraz programowi azotanowemu także wtedy, gdy nie jest gospodarstwem rolnym (Prawo wodne; program azotanowy, rozdział 1.4).

2. 02

   Liczba koni w DJP

   Duża jednostka przeliczeniowa (DJP) to umowna jednostka odpowiadająca zwierzęciu albo zwierzętom o łącznej masie 500 kg. Koni się nie waży: liczy się je według współczynników z programu. Dorosły koń rasy dużej (ogier, klacz, wałach) to 1,2 DJP, a dorosły koń rasy małej 0,6 DJP. Młode konie i źrebięta mają niższe współczynniki. Liczy się stan średnioroczny, a nie liczba koni w dniu kontroli. W przykładzie: 18 × 1,2 + 2 × 0,6 = 22,8 DJP (program azotanowy, załącznik nr 1, tabela 3, i załącznik nr 4).

3. 03

   Ile miejsca na obornik

   Stałe miejsce przechowywania obornika, najczęściej płyta obornikowa, musi mieć nieprzepuszczalne podłoże, chronić przed odciekami i pomieścić obornik z co najmniej 5 miesięcy. Program nie wymaga betonu; materiał ma być szczelny i nieprzepuszczalny. Przy utrzymaniu koni na głębokiej ściółce obornik może być przechowywany w budynku o nieprzepuszczalnym podłożu. Wymaganą pojemność płyty liczy się według wzoru z załącznika nr 5: 2,1 m³ × A × liczba DJP. Współczynnik A uwzględnia pastwisko. Dla koni bez pastwiska A = 1. Dla koni korzystających z pastwiska tabela programu podaje 0,3; przy pastwisku średnio produktywnym tę wartość zwiększa się o 25%, a przy nisko produktywnym o 30%. Niższy współczynnik A można przyjąć tylko wtedy, gdy odpowiada rzeczywistemu sposobowi utrzymania koni; warto ustalić go z doradcą rolnym. Program wymienia też współczynnik 0,8 dla przykrycia płyty, ale wzór na pojemność go nie zawiera, dlatego w tym poradniku przykrycie nie zmniejsza wyniku. Powierzchnię oblicza się, dzieląc pojemność przez wysokość, na jaką da się ułożyć obornik posiadanym sprzętem. W przykładzie, przy A = 1: 2,1 × 22,8 = 47,88 m³. Przy wysokości 1,5 m potrzeba 47,88 : 1,5 = 31,92 m², czyli około 32 m² płyty (program azotanowy, rozdział 1.4 ust. 1–5, załącznik nr 5, tabele 6 i 8).

4. 04

   Termin dostosowania

   Program dawał podmiotom utrzymującym do 210 DJP czas na dostosowanie miejsc przechowywania do 31 grudnia 2024 r. Ustawa z 25 lipca 2025 r. przedłużyła ten termin dla części z nich. Podmioty utrzymujące do 20 DJP, które spełniły warunki ustawy i w terminie zgłosiły potrzebę przedłużenia, mają czas najpóźniej do 31 grudnia 2027 r. Dla podmiotów utrzymujących od ponad 20 do 210 DJP przedłużony termin upłynął 31 grudnia 2025 r. Ośrodek z przykładu (22,8 DJP) należy do tej drugiej grupy, więc miejsce przechowywania obornika powinien mieć już dostosowane. Przedłużenie terminu nie znosi obowiązku ochrony wód i gruntu przed odciekami (ustawa, Dz.U. 2025 poz. 1187, art. 1–3).

5. 05

   Kiedy można czasowo przechowywać obornik na polu

   Obornik można czasowo przechowywać bezpośrednio na gruncie rolnym, nie dłużej niż 6 miesięcy od utworzenia każdej pryzmy. Pryzma musi leżeć:

   • poza zagłębieniami terenu, na możliwie płaskim terenie o spadku do 3%;
   • w miejscu niepiaszczystym i niepodmokłym;
   • dalej niż 25 m od linii brzegu wód powierzchniowych i od ujęć wody bez ustanowionej strefy ochronnej (jeżeli strefa jest ustanowiona, obowiązują jej ograniczenia).

   Miejsce i datę złożenia pryzmy zaznacza się na mapie lub szkicu działki. Szkic przechowuje się 3 lata od zakończenia przechowywania obornika w tym miejscu. W to samo miejsce można wrócić po 3 latach od zakończenia poprzedniego przechowywania. Pryzma jest rozwiązaniem czasowym i według wyjaśnień Ministerstwa Infrastruktury nie zastępuje stałego miejsca przechowywania (program azotanowy, rozdział 1.4 ust. 7; pytania i odpowiedzi do programu azotanowego).

6. 06

   Oddawanie obornika

   Oddanie obornika nazywa się w ustawie zbyciem. Jeżeli obornik jest oddawany do bezpośredniego rolniczego wykorzystania, na przykład rolnikowi, który rozwiezie go na pole, umowa musi mieć formę pisemną; umowa zawarta ustnie jest nieważna (ustawa o nawozach i nawożeniu, art. 3 ust. 3). Ośrodek oddający obornik oblicza jego ilość oraz ilość zawartego w nim azotu i wpisuje te dane do umowy (program azotanowy, rozdział 1.5 ust. 4). Umowę przechowuje się co najmniej 3 lata od jej wygaśnięcia. Przy oddaniu do pieczarkarni lub biogazowni należy sprawdzić wymagania właściwe dla tego sposobu wykorzystania. Wymaganą pojemność płyty można zmniejszyć tylko o udokumentowaną ilość oddanego obornika. Sama umowa nie wystarczy.

7. 07

   Odcieki, studnia i sianokiszonka

   Obornik i kiszonki przechowuje się tak, aby odcieki nie przedostawały się do wód ani gruntu. Stałe miejsce przechowywania musi znajdować się co najmniej 25 m od studni lub ujęć wody bez ustanowionej strefy ochronnej oraz od linii brzegu wód powierzchniowych; jeżeli strefa ochronna jest ustanowiona, obowiązują jej ograniczenia. Odległości 25 m nie muszą zachowywać miejsca, dla których przed 27 lipca 2018 r. zgłoszono budowę lub roboty budowlane albo wydano pozwolenie na budowę. Odcieki są jednak zakazane także tam. Ministerstwo Infrastruktury wskazuje, że te same ograniczenia lokalizacji należy stosować do bel sianokiszonki owiniętych folią (program azotanowy, rozdział 1.4 ust. 1, 10 i 11; pytania i odpowiedzi).

8. 08

   Padnięcie konia

   Padłego konia nie wolno samowolnie zakopać ani spalić na terenie stajni. Zwłoki trzeba zabezpieczyć przed dostępem zwierząt i osób postronnych. Odbiór należy od razu zamówić w uprawnionej firmie, która przewiezie je do zatwierdzonego zakładu. Inny sposób usunięcia zwłok jest możliwy tylko wtedy, gdy właściwy organ zastosuje odstępstwo (rozporządzenie (WE) nr 1069/2009, art. 19 i 21). Padnięcie zgłasza do komputerowej bazy danych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) posiadacz konia, co do zasady w ciągu 7 dni od zdarzenia. Posiadaczem jest podmiot odpowiedzialny za konia, na przykład stajnia pensjonatowa, która przyjęła konia pod opiekę; właściciel przekazuje mu potrzebne informacje (ustawa o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt, art. 26). W pensjonacie warto wcześniej uzgodnić, kto organizuje odbiór, kto wykonuje zgłoszenie i kto ponosi koszt; takie uzgodnienie nie znosi ustawowego obowiązku posiadacza.

Kalkulator płyty obornikowej

Kalkulator liczy ze średniorocznej liczby koni w każdej grupie według wzoru z załącznika nr 5 do programu azotanowego. Wynik jest szacunkiem do rozmowy z doradcą rolnym, nie decyzją organu kontroli.

Przykrycie płyty nie zmniejsza wyniku: program wymienia współczynnik 0,8 dla przykrycia, ale wzór na pojemność płyty go nie zawiera.

Kto odpowiada i jaki zapis zachować

Przepisy i zasady w praktyce

Gdy pojawia się problem

• Pryzma leży w tym samym miejscu od kilku lat. Każda pryzma może leżeć na gruncie rolnym najwyżej 6 miesięcy, a powrót w to samo miejsce jest możliwy po 3 latach od zakończenia poprzedniego przechowywania. Nowa pryzma nie zastępuje stałego miejsca przechowywania. Pryzma leżąca 15 m od strumienia jest za blisko: musi leżeć dalej niż 25 m. Obornik należy przenieść na płytę albo w miejsce spełniające warunki dla pryzmy.
• Rolnik zabiera obornik na pole bez pisemnej umowy. Należy zawrzeć umowę wymaganą przez art. 3 ust. 3 ustawy o nawozach i nawożeniu i zapisywać przekazane ilości; bez potwierdzonych ilości nie da się zmniejszyć wymaganej pojemności płyty.
• Zimą brakuje miejsca na obornik. Należy sprawdzić średnioroczną liczbę koni w DJP, rzeczywistą ilość obornika, wysokość składowania i udokumentowane odbiory. Wymagane jest powiększenie płyty albo częstsze oddawanie obornika na podstawie umowy; samo przykrycie płyty nie rozwiązuje braku pojemności.
• Odciek spływa w stronę strumienia lub studni. Odciek należy natychmiast zatrzymać i usunąć jego przyczynę; odcieki nie mogą przedostawać się do wód ani gruntu.
• Koń padł w weekend. Należy zabezpieczyć zwłoki, zamówić odbiór przez uprawniony podmiot i zgłosić padnięcie do bazy ARiMR w ciągu 7 dni.

Lista do rozmowy

Uzgodnione przed rozpoczęciem

W stajni sprawdza się:

Zaznacza się to, co już ustalono. Najważniejsze ustalenia zapisuje się w umowie albo regulaminie.

Powiązanie ze standardem

Standard EQM-S nie ma wymagań dotyczących obornika. Jeżeli przechowywanie obornika wpływa na bezpieczeństwo ludzi lub dobrostan koni, ośrodek może uwzględnić ten wpływ przy opisie okoliczności zewnętrznych (4.1) i spisie zagrożeń (006-4.1).